قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 30 قاڭتارداعى № 62 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن قارجىلىق ۇيىمدارعا قاتىستى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى
1. جالپى ەرەجەلەر 1. قارجىلىق ۇيىمدارعا قاتىستى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى (بۇدان ءارى – ادىستەمە) «باسەكەلەستىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ (بۇدان ءارى – زاڭ) 39-بابىنىڭ 14) تارماقشاسىندا كوزدەلگەن نەگىزگى ەرەجەلەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى, قارجى ۇيىمدارى كورسەتەتىن قارجى قىزمەتتەرى (بۇدان ءارى – كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى) نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ءراسىمىن ايقىندايدى جانە مىناداي: 1) وسى نارىقتارداعى باسەكەلەستىكتىڭ جاي-كۇيىن (ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدى) ايقىنداۋ ماقساتىندا كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا تالداۋ جۇرگىزۋ جانە ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىلىمىن (بۇدان ءارى - ءتىزىلىم) قالىپتاستىرۋ كەزىندە; 2) ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ كەزىندە; 3) ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە نارىق سۋبەكتىلەرىن ماجبۇرلەپ ءبولۋ ء(بولىپ شىعارۋ) تۋرالى سوتقا جۇگىنگەن جاعدايلاردا قولدانىلادى. 2. وسى ادىستەمەدە «باسەكەلەستىك تۋرالى» جانە «قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا, سونداي-اق قارجى نارىعىن رەتتەۋ سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەرىندە ايقىندالعان ۇعىمدار پايدالانىلادى. 3. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ مىناداي كەزەڭدەردى قامتيدى: 1) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ كريتەريلەرىن ايقىنداۋ; 2) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ; 3) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن ايقىنداۋ; 4) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋ; 5) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ كولەمى مەن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەۋ; 6) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيىن ايقىنداۋ; 7) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ايقىنداۋ; 8) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ; 9) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ جانە باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا تالدامالىق ەسەپتى جاساۋ. 2. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ كريتەريلەرىن ايقىنداۋ 4. ناق سول ءبىر نارىقتا كورسەتىلەتىن, الماستىرۋشىسى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن قىزمەتتەرى جوق كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ كريتەريلەرىن ايقىنداۋ ءراسىمى مىنالاردى قامتيدى: 1) قارجى قىزمەتىن الدىن الا ايقىنداۋ; 2) تۇتىنۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرىن جانە وسى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتى ءۇشىن الەۋەتتى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن بولىپ تابىلاتىن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ايقىنداۋ; 3) ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ايقىنداۋ. 5. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن الدىن الا ايقىنداۋ: 1) قارالاتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتى ونىڭ ءمانى بولىپ تابىلاتىن قارجى قىزمەتىن كورسەتۋ شارتتارىنىڭ; 2) ليتسەنزيالار بەرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ; ليتسەنزيانىڭ بولۋىن راستايتىن قۇجاتتاردىڭ; 3) ءتيىستى قىزمەتتى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ; 4) ءونىمنىڭ, جۇمىستاردىڭ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ قازاقستاندىق جىكتەۋىشتەرىنىڭ; 5) قارجى سوزدىكتەرىنىڭ جانە وسى باعىتقا سايكەس كەلەتىن وزگە دە انىقتامالىق ادەبيەتتىڭ; 6) قارجى ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىقتارى (قوعامدىق بىرلەستىكتەرى) قورىتىندىلارىنىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. 6. تۇتىنۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتىن انىقتاۋ كەزىندە: 1) فۋنكتسيونالدىق مىندەتى, ونىڭ ىشىندە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن تۇتىنۋدىڭ ماقساتى جانە ونىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرى; 2) الىنعان كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن قولدانۋ (ونىڭ ىشىندە قايتا ساتۋ نەمەسە جەكە تۇتىنۋ نە كاسىبي پايدالانۋ); 3) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن كورسەتۋ جۇيەسىندەگى ساپالىق ەرەكشەلىكتەر; 4) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن جەتكىزۋدىڭ شارتتارى; 5) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ باعاسى (سىياقىنىڭ ءتيىمدى مولشەرلەمەسى, تاريف, كوميسسيا); 6) كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى وتكىزۋدىڭ شارتتارى مەن تاسىلدەرى جولدانادى. تۇتىنۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتىنىڭ قۇرامى جانە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ سيپاتتاماسىن ءبولۋدىڭ قاجەتتى دارەجەسى جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋدىڭ ماقساتىنا, سونداي-اق تالداناتىن نارىقتىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى بولادى. 7. وسى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتى ءۇشىن الەۋەتتى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن بولىپ تابىلاتىن قىزمەتتەردى ايقىنداۋ: 1) ساراپشىلار قورىتىندىلارىن پايدالانۋ; 2) قارالاتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىمەن بىرگە ەكونوميكالىق قىزمەت ءتۇرىنىڭ قازاقستاندىق جىكتەۋىشىنىڭ ءبىر جىكتەۋىش توبىنا كىرەتىن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەلەۋلى قاسيەتتەرى بويىنشا سالىستىرىلاتىن تالداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وسى قىزمەتكە ءتيىستى ءدال جىكتەۋىش ۇستانىمىن بەلگىلەۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا, جىكتەۋىش ۇستانىمدارىنىڭ توبى قارالادى. 8. ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن ايقىنداۋ ولاردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتىن, قولدانۋدى, ساپالىق سيپاتتامالارىن, باعاسىن جانە باسقا دا پارامەترلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇتىنۋشىنىڭ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ناقتى اۋىستىرۋىنا نەمەسە تۇتىنۋشىنىڭ تۇتىنۋ پروتسەسىندە ءبىر كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن باسقاسىمەن الماستىرۋ ازىرلىگىنە نەگىزدەلەدى. ەگەر تۇتىنۋ پروتسەسىندە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن باسقا دا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن اۋىستىرۋ ءۇشىن تۇتىنۋشىنىڭ ەلەۋلى شىعىندارى (قىزمەت باعاسىنىڭ 10 پايىزىنان اساتىن) بولسا, وندا مۇنداي كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىندارعا جاتقىزىلمايدى. 9. ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن ايقىنداۋ كەزىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ ءتۇرلى توپتارى پىكىرلەرىنىڭ سايكەس كەلمەۋى ەسكەرىلەدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ توپتارى: 1) قارجى ۇيىمدارى كليەنتتەرىنىڭ قۇرامى بويىنشا; 2) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن الۋ ورنى بويىنشا; 3) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنە قويىلاتىن تالاپتار بويىنشا بولىنەدى. 10. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن باقىلاۋ جانە ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە شەكارالار ايقىندالاتىن ەكونوميكالىق - ستاتيستيكالىق ەسەپتەۋلەر: 1) «گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستى» ءراسىمىن; 2) باعا بەلگىلەۋ جانە باعالار سەرپىنىن تالداۋدى, قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قىزمەتكە باعالاردىڭ وزگەرۋى كەزىندە سۇرانىس كولەمىنىڭ وزگەرۋىن قامتيدى. 11. «گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» وتكىزۋ كەزىندە (كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شەكارالارىن انىقتاۋ ءۇشىن) قارالاتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنە شامالى, بىراق ەلەۋلى جانە ۇزاق ۋاقىت باعانىڭ كوتەرىلۋى بولجانادى. زەردەلەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعى ىشىندە ءارى ساقتالاتىن, باسەكەنىڭ وزگە تەڭ شارتتارىندا (بۇل رەتتە ينفلياتسيانىڭ اسەرى الىنىپ تاستالادى) باعانىڭ 5-10 پايىزعا ارتۋى وسىنداي دەپ تانىلادى. مىنالار ايقىندالادى: 1) كورسەتىلگەن باعانىڭ ءوسۋ ناتيجەسىندە تۇتىنۋشى (تۇتىنۋشىلار) قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن باسقا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن الماستىرا ما (الماستىرۋعا دايىن با); 2) باعانى وسىلاي كوتەرۋ قارجى ۇيىمدارى مەن تۇتىنۋشى (تۇتىنۋشىلار) ءۇشىن ءتيىمسىز ەتەتىن, قىزمەتتەر كورسەتۋ كولەمىنىڭ ازايۋى بولۋدا ما (بولادى ما). ەگەر كورسەتىلگەن شارتتار ورىندالسا, وندا قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنە قاسيەتتەرى بويىنشا نەعۇرلىم جاقىن بولىپ تابىلاتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلار توبىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ قاجەت. كورسەتىلگەن ءراسىم جەتكىزۋشىنىڭ پايداسىن تومەندەتپەي باعاسى 5-10 پايىزعا ارتۋى مۇمكىن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر توبى انىقتالعانعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنداي توپقا كىرەتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر دەپ تانىلادى. ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر توبى رەتىندە «گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» جۇرگىزۋ كەزىندە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەڭ از جيىنتىعىن قاراستىرۋ قاجەت وسى ءۇشىن قارجى ۇيىمى باعانىڭ اتالعان كوتەرىلۋىن جۇزەگە اسىرا الادى. 12. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە پەرسپەكتيۆالىق تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ كەزىندە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ساتىندە قالىپتاسقان نارىقتىق باعالار قولدانىلادى. 13. نارىقتى سۇرانىس تاراپىنان زەردەلەۋ ناقتى قارجى ۇيىمىنىڭ كليەنتتەر توبىن - كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردى ايقىنداۋدى قامتيدى. نارىقتى ۇسىنىس تاراپىنان زەردەلەۋ تالداناتىن نارىق شەكارالارىندا قىزمەتتەر كورسەتەتىن باسەكەلەستەردى - قارجى ۇيىمدارىن ايقىنداۋدى قامتيدى. بەلگىلى ءبىر ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا قارجى ۇيىمدارىنىڭ كليەنتتەرى مەن باسەكەلەستەرىنە (ىرىكتەپ جانە (نەمەسە) جاپپاي) ساۋال جۇرگىزۋ, سونداي-اق ساراپشىلاردى تارتۋ جۇرگىزىلەدى. كەيىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن اسىرا سەگمەنتتەۋگە اكەپ سوعاتىن كليەنتتەر مەن باسەكەلەستەردىڭ كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنە قوياتىن سۋبەكتيۆتى تالاپتارى ءارتۇرلى بولعان جاعدايدا, كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ تاۋار شەكارالارى تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم (سەگمەنتتەۋ جانە اگرەگاتتاۋ دارەجەسى) سالالىق رەتتەۋىشپەن كەلىسە وتىرىپ نارىق تالداۋىن جۇرگىزەتىن مونوپولياعا قارسى ورگان ۆەدومستۆوسىنىڭ شەشىمىنە نەگىزدەلەدى. 14. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ مەن باعالاۋ جۇرگىزۋ كەزىندە ءتيىستى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتتەرى ەسكەرىلەدى. 3. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ 15. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شەكارالارى, ەگەر ونى وسى اۋماقتان تىسقارى جەرلەردە ساتىپ الۋ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا ورىنسىز بولسا, تۇتىنۋشىلار كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن نەمەسە بiرiن-بiرi ءوزارا الماستىراتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الاتىن اۋماقتى ايقىندايدى. 16. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنە تالداۋ جۇرگىزۋ كەزىندە نارىق شەكارالارى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى بەلگىلەنەدى. 17. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شەكارالارى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, مىناداي: 1) ءتيىستى اۋماقتا كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن ساتىپ الۋدىڭ مۇمكىندىگى; 2) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ قۇنىنا قاتىستى شىعىنداردىڭ نەگىزدىلىگى مەن ءوزىن اقتايتىندىعى; 3) وسى قىزمەتتى كورسەتۋ/الۋ كەزىندە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرى مەن شارتتارىنىڭ ساقتالۋى; 4) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن وتكىزۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن اۋماقتا باسەكەلەستىككە تەڭ جاعدايدىڭ بولۋى ولشەمدەرى بويىنشا ايقىندالادى. 18. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ كەزىندە ولاردى قىزمەت تۇرلەرىنە بايلانىستى ءبولۋ قاجەت. 19. بۇل رەتتە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعى مىناداي نەگىزگى سەكتورلارعا بولىنەدى: 1) ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر جانە بانكتىك وپەراتسيالاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار كورسەتەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعى; 2) ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى كورسەتەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعى; 3) باعالى قاعازدار نارىعىندا قارجى ۇيىمدارى كورسەتەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعى; 4) ميكروقارجىلىق ۇيىمدار ۇسىناتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعى; 5) كرەديتتىك بيۋرولار كورسەتەتىن قىزمەتتەر نارىعى. 4. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن ايقىنداۋ 20. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعى زەرتتەۋ ماقساتىنا, نارىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىنە بايلانىستى ايقىندالادى. 21. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا مونوپولياعا قارسى زاڭنامانىڭ جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ تۋرالى وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن زەردەلەۋ كەزىندە وتىنىشتە باياندالعان, نەمەسە وسىنداي بۇزۋشىلىق تۋرالى ءوتىنىشتى الۋ كۇنىنە وقيعانىڭ (فاكتىنىڭ) الدىنداعى كەزەڭدى ايقىنداۋ ۇسىنىلادى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ سيپاتتامالارى ايقىندالاتىن ۋاقىتتىڭ بولىگى رەتىندە كۇنتىزبەلىك جىل قابىلدانۋى مۇمكىن. وزگە دە ۋاقىت ارالىقتارىن تاڭداۋ مۇمكىندىگىنە جول بەرىلەدى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ فاكت بويىنشا بارلىق سيپاتتامالارى ءبىر ۋاقىت ارالىعى ءۇشىن ايقىندالادى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن زەردەلەۋ كەزىندە بارلىق سيپاتتامالار الداعى ءبىر ۋاقىت ارالىعى ءۇشىن ءدال وسىلاي ايقىندالادى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن سيپاتتايتىن كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋ كەزىندە ناقتى ۋاقىت ارالىعىنا قاتىستى دەرەكتەر پايدالانىلۋعا ءتيىس. ۋاقىت ارالىعىن تاڭداۋ زەرتتەۋ ماقساتىنا, زەردەلەنەتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, باستاپقى دەرەكتەردىڭ بولۋىنا جانە باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى بولادى. 22. وسى ادىستەمەنىڭ 1-تارماعىنىڭ 2), 3) تارماقشالارى بويىنشا قارالاتىن تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن ءىس-ارەكەتتەر جاسالعاننان كەيىنگى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن ەسكەرەتىن پەرسپەكتيۆالىق تالداۋ جۇرگىزىلەدى. 23. ەگەر تۇتىنۋشىلار ۋاقىتتىڭ ءبىر كەزەڭىندە ساتىپ الىناتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن تۇتىنۋدا ۋاقىتتىڭ باسقا كەزەڭىندە ساتىپ الىناتىن سول قىزمەتپەن اۋىستىرماسا جانە اۋىستىرۋعا دايىن بولماسا, وندا ۋاقىت ارالىعىن تاڭداۋ كەزىندە وسى تاڭداۋعا بايلانىستى نارىق سيپاتتامالارى ەسكرىلەدى, ونىڭ ىشىندە: 1) جىل ىشىندە قارجى قىزمەتتەرىن كورسەتۋدىڭ ماۋسىمدىلىعى; 2) جىل ىشىندە قارجى قىزمەتتەرىن كورسەتۋدىڭ تۇراقتىلىعى; 3) ەڭ جوعارى جانە ەڭ تومەن سۇرانىس كەزەڭدەرى مەن شارتتارى (ونىڭ ىشىندە قىسقا مەرزىمدى), وسى كەزەڭدەردە تۇتىنۋشىلار سانى اراسىنداعى اراقاتىناس; 4) تۇتىنۋشىلاردىڭ ءتۇرلى ۋاقىت كەزەڭدەرىندە ءارتۇرلى باعالار بەلگىلەۋ مۇمكىندىگى; 5) كەلىسىمشارتتاردىڭ قولدانىس مەرزىمدەرى; 6) نارىقتا كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىنىڭ پايدا بولۋ ۋاقىتى. 24. قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ بارلىق سيپاتتامالارى بەلگىلەنگەن ۋاقىت ارالىعىنىڭ شەگىندە ايقىندالادى. 5. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋ 25. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىنا ونىڭ شەكارالارىندا بەلگىلى ۋاقىت ارالىعى شەڭبەرىندە قىزمەت كورسەتەتىن بارلىق نارىق سۋبەكتىلەرى ەنگىزىلەدى. 26. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن جانە تۇلعالار توبىن قۇرايتىن نارىق سۋبەكتىلەرى ءبىر نارىق سۋبەكتىسى رەتىندە قارالادى. 27. زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن انىقتاۋ كەزىندە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ كريتەريلەرىن انىقتاۋ كەزىندە جانە قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شەكارالارىن انىقتاۋ كەزىندە الىنعان اقپاراتتىڭ نەگىزىندە مىنالاردى: 1) تولىق اتاۋىن (ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىن كورسەتە وتىرىپ); 2) مەكەنجايىن (ورنالاسقان ورنىن); 3) تۇلعالار توبىنا تيەسىلىلىگىن; 4) وسى قىزمەتتى تۇتىنۋشىلار نەمەسە تاۋار شەكارالارى دەرەكتەرىن سايكەستەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن, قارالاتىن تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرى ايقىندالادى. 28. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋ كەزىندە قارالاتىن نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن جەتكىزۋشىلەردەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتى ساتىپ الاتىن تۇتىنۋشىلار توبىنىڭ قۇرامى (سانى) ناقتىلانۋى مۇمكىن. ەگەر كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا نەگىزگى تۇتىنۋشىلاردىڭ شامالى سانى (15-تەن كەم) جۇمىس ىستەيتىن بولسا, وندا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى نەگىزگى جەتكىزۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ تۇلعالاردىڭ ءبىر توبىنا كىرەتىنى ايقىندالادى. 29. ەگەر قارجى نارىعىنىڭ سۋبەكتىسى قارجى نارىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بىرنەشە ليتسەنزيالاناتىن قىزمەت ءتۇرىن جۇزەگە اسىرسا, وندا كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن تالداۋ كەزىندە ول ەڭ الدىمەن نەگىزگى قىزمەت جۇزەگە اسىرىلاتىن سەكتور سۋبەكتىسى (بانك, ساقتاندىرۋ, باعالى قاعازدار) رەتىندە قارالادى. بۇل رەتتە, ەگەر ءتۇرلى سەكتور سۋبەكتىلەرى ناق سول ءبىر قىزمەت ءتۇرىن, مىسالى بانكتەر مەن بانك بولىپ تابىلمايتىن بروكەرلەر جانە (نەمەسە) ديلەرلەر باعالى قاعازدار نارىعىندا بروكەرلىك جانە (نەمەسە) ديلەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرسا, وندا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ءتيىستى نارىعى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىر نارىقتارى رەتىندە قارالادى, تيىسىنشە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ جەكەلەگەن نارىعىنداعى كورسەتكىشتەر (كولەم جانە باعالار جانە ت.ب.) باسقا كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن تالداۋ كەزىندە ەسكەرىلمەيدى. 30. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ قۇرىلىمى مەن قارجى ۇيىمدارى كليەنتتەرىنىڭ قۇرامى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ انىقتالعان شەكارالارى شەگىندە ايقىندالادى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ قۇرىلىمىن ايقىنداۋ ءۇشىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ سانى مەن قۇرامى ولاردىڭ قىزمەت تۇرىنە بايلانىستى انىقتالادى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى قارجى ۇيىمدارى, ونىڭ ىشىندە ءوز فيليالدارى ارقىلى قىزمەتتەر كورسەتەتىن قارجى ۇيىمدار انىقتالادى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتى ناقتى قارجى ۇيىمىنان ساتىپ الاتىن كليەنتتەردىڭ (تۇتىنۋشىلاردىڭ) نەگىزگى توپتارى قاجەتتىلىك قۇرىلىمىن سارالاۋدىڭ نەگىزىندە ايقىندالادى. ەگەر زەرتتەۋ مىندەتىنە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋ كىرەتىن بولسا, قارجى ۇيىمدارىنىڭ سانى مەن قۇرامىنىڭ جانە ولاردىڭ كليەنتتەرىنىڭ وزگەرۋى مۇمكىندىگىن ەسكەرۋ قاجەت. وسى گەوگرافيالىق نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ بەلگىلى ءبىر قارجى قىزمەتىن كورسەتۋىنىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرى انىقتالادى. وسى نارىققا باسقا قارجى ۇيىمدارى مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ كىرۋىنىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىگى ايقىندالادى. الەۋەتتى باسەكەلەستەرگە مىنالار جاتادى: 1) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ قارالىپ وتىرعان شەكارالارىندا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارى; 2) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى ليتسەنزياسى جوق, بىراق مۇنداي ليتسەنزيانى الۋعا تەڭ باسەكەلەستىك مۇمكىندىگى بار كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ قارالاتىن شەكارالارىندا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمدار; 3) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ نەگىزىندە قارجى نارىقتارىندا قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا ليتسەنزيا الۋعا مۇمكىندىگى بار ۇيىمدار. 6. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ كولەمىن جانە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەستەرىن ەسەپتەۋ 31. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعى جانە قارجى ۇيىمىنىڭ ۇلەسى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ انىقتالعان شەكارالارى, كليەنتتەر (تۇتىنۋشىلار) جانە باسەكەلەستەر قۇرامى شەڭبەرىندە ايقىندالادى. قارجى نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە بارلىق قارجى ۇيىمدارى جۇزەگە اسىراتىن كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى كولەمىنىڭ جيىنتىعى رەتىندە ايقىندالۋى مۇمكىن: n Vfr = SUM Vi, i=1 مۇنداعى: Vfr - كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعى; Vi – i-ءشى قارجى ۇيىمىنىڭ كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ كولەمى; i = 1, 2,..., n - كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ سانى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعىن ەسەپتەۋدە پايدالانىلاتىن كورسەتكىشتەر زاتتاي دا, قۇندىق تا ماندە ولشەنەدى. 32. قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى قارجى ۇيىمىنىڭ ۇلەسى ول كورسەتكەن بەلگىلى ءبىر قارجى قىزمەتى ءتۇرىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە قىزمەتتەردىڭ بەلگىلى ءتۇرى نارىعىنىڭ جالپى سىيىمدىلىعىنا پايىزدىق قاتىناسى رەتىندە ايقىندالادى Di = Vi / Vfr*100 نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەۋدە پايدالانىلاتىن كورسەتكىشتەر نارىق كولەمىن ەسەپتەۋدەگى ولشەم بىرلىكتەرىندە كەلتىرىلەدى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ كولەمىن انىقتاۋ كەزىندە تالداناتىن نارىقتى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلار توبى بويىنشا بولۋگە بولادى. بۇدان باسقا, جەكەلەگەن جاعدايلاردا بانك سەكتورى قىزمەتتەرىن زەرتتەۋ كەزىندە كليەنتتەر مىناداي توپتار بويىنشا جىكتەلەدى: شاعىن, ورتا جانە ءىرى بيزنەس سۋبەكتىلەرى. 33. ءبىر تۇلعالار توبىنا كىرەتىن, ناق سول ءبىر كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ نارىقتاعى ۇلەسى تۇلعالار توبى ءۇشىن جيىنتىعىندا ايقىندالادى. وسىلايشا, شەشىم قابىلداۋدا تاۋەلسىز, دەربەس قارجى ۇيىمدارىنىڭ قۇرامىن انىقتاۋدا نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ جالپى سانى ازايادى جانە بىرىكتىرىلگەن قاتىسۋشىلار پايدا بولادى. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ تاۋەلسىز قاتىسۋشىلارىنىڭ بەلگىلى ءبىر سانىنا سۇيەنە وتىرىپ, نارىقتىڭ شوعىرلانۋ كورسەتكىشىن ەسەپتەۋ قاجەت. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى نارىق سۋبەكتىسىنىڭ (تۇلعالار توبىنىڭ) ۇلەسى بەلگىلەنگەن ۋاقىت ارالىعىنا, قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شەكارالارىنا قاتىستى ايقىندالادى. 34. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر جانە بانكتىك وپەراتسيالاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار كورسەتەتىن قىزمەتتەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنىڭ كولەمىن ەسەپتەۋ كەزىندە مىناداي شارتتار قابىلدانادى: 1) بانكتىك قارىز وپەراتسيالارى: باعا كورسەتكىشى – سىياقىنىڭ جىلدىق ورتاشا ءتيىمدى مولشەرلەمەسى (بۇدان ءارى – سجتم), ۇلەس كورسەتكىشى (Vi) – قۇندىق ماندە بەرىلگەن كرەديتتەر كولەمى جانە جاسالعان شارتتار سانى; 2) اۋدارىم وپەراتسيالارى: جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ تولەم جانە اقشا اۋدارىمى بويىنشا تاپسىرمالارىن ورىنداۋ: باعا كورسەتكىشى – تاريفتەرگە سايكەس اۋدارىمدار قۇنى, ۇلەس كورسەتكىشى (Vi) – اۋدارىم سومالارى جانە وپەراتسيالار سانى. ەگەر بانكتەر دە, بانكتىك ەمەس ۇيىمدار دا كورسەتەتىن قىزمەت تۇتىنۋشى ءۇشىن ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن بولىپ تابىلسا, وندا مۇنداي قىزمەت ءبىرتۇتاس نارىق رەتىندە ايقىندالادى. 35. ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنىڭ كولەمىن ەسەپتەۋ كەزىندە مىناداي شارتتار قابىلدانادى. 1) باعا كورسەتكىشى – ساقتاندىرۋ تاريفتەرى (ساقتاندىرۋ سىياقىسىنىڭ ساقتاندىرۋ سوماسىنا قاتىناسى), ۇلەس كورسەتكىشى (Vi) – ساقتاندىرۋ سىياقىلارىنىڭ كولەمى; 2) ساقتاندىرۋدىڭ بىرنەشە سىنىپتارىن بىرىكتىرەتىن ساقتاندىرۋ ونىمدەرى كورسەتىلەتىن قارجى نارىقتارىندا ساقتاندىرۋدىڭ ءاربىر سىنىبى بويىنشا ەسكەرىلەدى. مىندەتتى ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋدىڭ (ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ باعا بەلگىلەۋى) ناقتى رەگلامەنتتەلگەنىن جانە ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار رەتتەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ ۆەدومستۆوسى مەملەكەتتىك رەتتەۋ كەزىندە ولار بويىنشا مونوپوليالىق جوعارى جانە تومەن باعالاردى ەسەپتەۋ جۇرگىزىلمەيدى. ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرى نارىعىن تالداۋ ساقتاندىرۋ سىنىپتارى بولىنىسىندە ەگجەي-تەگجەيلى وتكىزىلەدى. ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى جانە ساقتاندىرۋ بروكەرلەرى قىزمەتتەرى جەكە نارىق رەتىندە قارالادى. 36. باعالى قاعازدار نارىعى قىزمەتتەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى كولەمىن ەسەپتەۋدە مىناداي شارتتار قابىلدانادى. 1) بروكەرلەر كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن – باعا كورسەتكىشى – جاسالعان مامىلەلەر كوميسسيالارى; كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi) – جاسالعان مامىلەلەر كولەمى جانە بروكەرلىك قىزمەتتەر كورسەتۋ تۋرالى جاسالعان شارتتاردىڭ سانى. ديلەرلىك وپەراتسيالاردى بروكەر-ديلەرلەر تەك ءوز ەسەبىنەن جانە ءوز مۇددەسى ءۇشىن جۇزەگە اسىراتىنىن ەسكەرە كەلە, مونوپولياعا قارسى ورگان ۆەدومستۆاسى مەملەكەتتىك رەتتەۋ كەزىندە ولار بويىنشا مونوپوليالىق جوعارى جانە تومەن باعالاردى ەسەپتەۋ جۇرگىزىلمەيدى; 2) ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىن تارتۋ قۇقىعىنسىز ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشىلار كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن – باعا كورسەتكىشى – كىرىس كوميسسياسى; كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi) – باسقارۋداعى اكتيۆتەر كولەمى جانە اكتيۆتەردى باسقارۋعا جاسالعان شارتتار سانى; 3) كاستوديان كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن – باعا كورسەتكىشى – وپەراتسيالار كوميسسياسى (تاريفتەرى); كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi) – كاستودياندىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن جاسالعان شارتتاردىڭ سانى; 4) تىركەۋشى كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن – باعا كورسەتكىشى – وپەراتسيالار كوميسسياسى (تاريفتەرى); كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi) – باعالى قاعازدار ۇستاۋشىلارىنىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋگە جاسالعان شارتتار سانى; 5) ترانسفەر-اگەنتتەر كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن – باعا كورسەتكىشى – قۇجاتتاردى (اقپاراتتى) كابىلداپ الۋ-بەرۋ كوميسسياسى (تاريفتەرى); كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi) – ترانسفەر-اگەنتتىك قىزمەت كورسەتۋگە جاسالعان شارتتار سانى; 6) ورتالىق دەپوزيتاري كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن – باعا كورسەتكىشى – جاسالعان وپەراتسيالار كوميسسياسى (تاريفتەرى); كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi) – نومينالدى ۇستاۋشىلار جەكە شوتتارىنىڭ سانى; 7) قور بيرجاسى كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن - باعا كورسەتكىشى - جاسالعان مامىلەلەر كوميسسياسى (تاريفتەرى); كورسەتىلگەن قىزمەت كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi)- ساۋدا-ساتتىق (جاسالعان مامىلەلەر) كولەمى جانە قور بيرجاسىنىڭ ساۋدا جۇيەسىندە اينالىمعا جىبەرىلگەن باعالى قاعازدار ەمينەنتىنىڭ سانى; 8) ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىن تارتۋ قۇقىعىمەن ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدەردى باسقارۋشىلار كورسەتەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن (ەرىكتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى) – باعا كورسەتكىشى – وپەراتسيالار كوميسسياسى (تاريفتەرى); كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ كورسەتكىشى (Vi) – سالىمشىلاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى جانە زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ كولەمى. باعالى قاعازدار نارىعىندا قارجى ۇيىمدارى كورسەتەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ ليتسەنزيالاناتىن تۇرلەرى بويىنشا سەگمەنتتەلەدى. 7. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيىن ايقىنداۋ 37. نارىقتىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيىن ايقىنداۋ ءۇشىن: 1) نارىقتىق شوعىرلانۋ كوەففيتسيەنتى (CR) قولدانىلادى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتى وتكىزۋ (جەتكىزۋ) كولەمىنىڭ ءىرى جەتكىزۋشىلەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر سانىمەن وسى قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى بارلىق جەتكىزۋشىلەردىڭ تاۋاردى وتكىزۋدىڭ (جەتكىزۋدىڭ) جالپى كولەمىنە پايىزدىق قاتىناسى رەتىندە ەسەپتەلەدى. ءۇش (CR - 3) ءىرى جەتكىزۋشىلەردىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيىن پايدالانۋ ۇسىنىلادى. 2) گەرفيندال – گيرشمان نارىقتىق شوعىرلانۋ يندەكسى (نن) نارىقتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان بارلىق جەتكىزۋشىلەر يەلەنەتىن ۇلەستەردىڭ كۆادراتتارى جيىنتىعى رەتىندە ەسەپتەلەدى. 38. گەرفيندال – گيرشمان شوعىرلانۋ كوەففيتسيەنتتەرى مەن يندەكستەرىنىڭ ءتۇرلى ماندەرىنە سايكەس ءۇش نارىق ءتۇرى بولىنەدى: 1) 1-ءتۇرى – جوعارى شوعىرلانعان نارىقتار: 70% < CR – 3 < 100 %; 2000 < نن < 10 000, نەمەسە نن = 10 000 ماندەر سالاسىن قامتيدى. بۇل نارىقتار باسەكەلەستىك دامىماعان نەمەسە جوق نارىقتار رەتىندە سيپاتتالادى, نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايى ورىن الادى. نارىقتىڭ مونوپوليالانۋ دارەجەسى جوعارى. 2) 2-ءتۇرى – ورتاشا شوعىرلانعان نارىقتار: 45 % < CR – 3 < 70 %; 1000 < نن < 2000. نارىقتا باسەكەلەستىك بار, بىراق ول جەتكىلىكسىز دامىعان, وندا نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بولۋىنىڭ بىركەلكى ەمەستىگى ورىن الادى. 3) 3-ءتۇرى – تومەن شوعىرلانعان نارىقتار: CR – 3 < 45 %; نن < 1000. اتالعان نارىقتار باسەكەلەستىك دامىعان نارىقتار دەپ سيپاتتالادى, ادەتتە نارىقتا ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە سۋبەكتىلەر جوق. نارىقتىڭ مونوپوليالانۋ دارەجەسى تومەن. وسىلايشا, نارىقتىڭ شوعىرلانۋ كورسەتكىشتەرى نارىقتىڭ مونوپوليالانۋ دارەجەسىن, وندا نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بولۋىنىڭ ءبىر دەڭگەيلىگىن (نەمەسە ءتۇرلى دەڭگەيلىگىن) الدىن الا باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتيىستى تاۋار نارىعىندا ءتۇرلى اۋقىمدى قىزمەت كورسەتۋمەن ءونىم بەرۋشىلەر نەعۇرلىم كوپ بولسا, سانامالانعان كورسەتكىشتەردىڭ ءمانى سوعۇرلىم از بولادى. ءبىر تۇلعالار توبىنا كىرەتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەستەرى قوسىلادى جانە ءبىر نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسى رەتىندە ەسەپتەلەدى. 39. نارىقتىڭ نارىقتىق شوعىرلانۋىن ايقىنداۋ كەزىندە ءتيىستى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى تۇلعالار توبىن, اتاپ ايتقاندا ولارعا قاتىستى زاڭدا كوزدەلگەن شارتتار ورىندالاتىن جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ جيىنتىعىن بەلگىلەۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. 8. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ايقىنداۋ 40. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ قۇرىلىمىن سيپاتتايتىن ساپالىق كورسەتكىشتەر مىنالار بولىپ تابىلادى: 1) الەۋەتتى باسەكەلەستەر ءۇشىن نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ بولۋى (نەمەسە بولماۋى), ولاردى ەڭسەرۋ مۇمكىندىگى; 2) نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن باسەكەلەستەر ءۇشىن نارىقتان شىعۋ توسقاۋىلدارىنىڭ بولۋى (نەمەسە بولماۋى); 3) قارجى ۇيىمدارى مەن كليەنتتەردىڭ (تۇتىنۋشىلاردىڭ) دەڭگەيلەس جانە ساتىلاس ينتەگراتسياسى, كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ اففيليرلەنۋى; 4) اقپاراتتىڭ بارا-بارلىعى (اقپاراتتىق قولجەتىمدىلىك دارەجەسى, اقپارات كوزدەرى). 41. نارىق سۋبەكتىلەرىنە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىندا قىزمەتتى باستاۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەمەسە قيىندىق تۋدىراتىن جانە شەكتەيتىن ءمان-جايلاردى نەمەسە ءىس-قيمىلداردى انىقتاۋ ءراسىمى مىنالاردى قامتيدى: 1) قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ بولۋىن (نەمەسە بولماۋىن) انىقتاۋ; 2) قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر نارىعىنا كىرۋدىڭ انىقتالعان توسقاۋىلدارىنىڭ ەڭسەرىلۋىن ايقىنداۋ. 42. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنا مىنالار جاتادى: 1) وسى نارىقتىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى (باستاپقى جانە اعىمداعى شىعىندار, سۇرانىس كولەمى, نارىقتىڭ دامىعاندىعى, باسەكەلەستىكتىڭ ءتۇرى); 2) مەملەكەتتىك رەتتەۋ پروتسەسىندە مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى (ليتسەنزيالاۋ, سالىق سالۋ جانە باسقالار); 3) نارىقتا جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇيىمدار تاراپىنان كەلىسىمدەر مەن ءىس-ارەكەتتەر. كورسەتىلەتىن قارجى نارىعىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنە جانە مەملەكەتتىك رەتتەۋ پروتسەسىندە مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە نەگىزدەلگەن توسقاۋىلدارعا مىنالار جاتادى: 1) نارىقتىڭ سىيىمدىلىعىن شەكتەۋ - نارىقتىڭ جوعارى تولىققانىن دا, تۇتىنۋشىنىڭ تومەن تولەۋ قابىلەتتىلىگىن دە كورسەتەتىن سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋدىڭ جوعارى دارەجەسى نارىقتى الەۋەتتى باسەكەلەستەردىڭ يگەرۋى ءۇشىن ەداۋىر كەدەرگى بولىپ تابىلادى جانە وسى نارىقتى جاڭا قارجى ۇيىمدارى ءۇشىن تارتىمدىلىعىن تومەندەتەدى; 2) باستاپقى شىعىنداردىڭ جوعارى دارەجەسى – نارىققا كىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەشۋشى شەكتەۋلەرىنىڭ ءبىرى; 3) شىعىندار دەڭگەيىندەگى ارتىقشىلىق - قارجى ۇيىمدارى نارىعىنا قايتا كىرگەن ۇيىمدارعا قاراعاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان قارجى ۇيىمدارىنىڭ قارجى قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا شىعىندارى; مىنالاردىڭ سالدارىنان: نارىقتاعى باستاپقى شارتتاردىڭ تەڭسىزدىگى; نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ الەۋەتتى باسەكەلەستەر الدىندا تەحنولوگيالىق ارتىقشىلىقتارى; جارناما مەن فيليال جەلىسىن دامىتۋعا شىعىندار; اۋقىم اسەرى – ەگەر وسى نارىقتا قىزمەتتىڭ ەڭ جوعارى ءتيىمدى اۋقىمى جوعارى بولسا, وندا نارىققا قايتا كىرگەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ باستاپقى كەزەڭدە نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنا قاراعاندا اناعۇرلىم ايتارلىقتاي جوعارى ۇلەس شىعىندارى بولادى جانە تيىسىنشە باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى تومەن بولادى; نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ دەڭگەيلەس جانە ساتىلاس ينتەگراتسياسى. ساتىلاس نەمەسە دەڭگەيلەس قۇرىلىمدارعا ينتەگراتسيالانعان قارجى ۇيىمدارى جيىنتىق ينۆەستيتسيالىق, قارجى جانە اقپارات رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىگى تۇرىندە ىشكى كورپوراتيۆتىك بايلانىستىڭ بارلىق ارتىقشىلىقتارىن پايدالانادى; 4) ەكونوميكالىق جانە ۇيىمدىق شەكتەۋلەر - مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق, كرەديتتىك, سالىقتىق, باعالىق, كەدەندىك ساياساتى. سالىق سالۋ قاعيدالارى وسىلايشا تۇتىنۋشىنىڭ ءتۇرلى قارجى ۇيىمدارىنىڭ سالىستىرمالى ارتىقشىلىقتارىنا اسەر ەتە وتىرىپ, تۇتىنۋشى (كليەنت) ءۇشىن كورسەتىلەتىن ءتۇرلى قارجى قىزمەتتەرىنىڭ سالىستىرمالى تيىمدىلىگىنە اسەر ەتەدى; 5) اكىمشىلىك شەكتەۋلەرگە, ونىڭ ىشىندە قارجى ۇيىمدارىن ليتسەنزيالاۋ (قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان بەلگىلەيتىن شەكتەۋلەر مەن قاعيدالار), تىركەۋدىڭ كۇردەلەنگەن ءتارتىبى جانە باسقالار جاتادى. تاۋار نارىقتارىمەن سالىستىرعاندا رەتتەۋشى ورگاندار قارجى نارىقتارىنداعى سۇرانىسقا جانە قارجى نارىقتارىنداعى باسەكەلەستەر سانىنا ەلەۋلى اسەر ەتەدى. قارجى ۇيىمدارىنا قويىلاتىن ليتسەنزيالىق تالاپتار نارىقتىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيى مەن قاتىسۋشىلار قۇرامىنا اسەر ەتە وتىرىپ, قارجى نارىقتارىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتەدى. 43. نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىنە نەگىزدەلگەن, وعان جاڭا باسەكەلەستەردىڭ كىرۋىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا توسقاۋىلدار, ونىڭ ىشىندە: 1) نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمىنىڭ جاڭا باسەكەلەستىڭ پايدا بولۋىنا, مىسالى پايىز مولشەرلەمەلەرى ساياساتىنداعى وزگەرىستەرگە جاۋاپ رەتىندە قابىلدايتىن شارالارى; 2) قارجى ۇيىمدارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىك پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىمەن باسەكەلەستىككە قارسى كەلىسىمدەرى جانە كەلىسىلگەن ءىس-ارەكەتتەرى; 3) مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىندا نارىققا الەۋەتتى باسەكەلەستەردىڭ كىرۋىن شەكتەيتىن, قارجى نارىعىنىڭ سول جانە وزگە دە سەكتورىنا ليتسەنزيالاۋ كريتەريلەرىن نەمەسە وزگە دە كريتەريلەردى مۇددەلىك قورعاۋ. 44. وسى قارجى نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن انىقتاۋ پروتسەسىندە تالداناتىن فاكتورلار تىزبەسى قارجى ۇيىمدارى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە ءوڭىردىڭ وزگەشەلىگىنە بايلانىستى سانامالانعاننان كەڭدەۋ (نەمەسە تارلاۋ) بولۋى, ەرەكشەلەنۋى مۇمكىن. 45. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ ەڭسەرىلۋى وسى توسقاۋىلداردى ەڭسەرۋ مەرزىمى مەن مولشەرىنىڭ نەگىزىندە باعالانادى. ەگەر قارالاتىن نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ەڭسەرۋ شىعىندارى وسى نارىققا كىرەتىن نارىق سۋبەكتىسى الاتىن (الۋدى بولجايتىن) كىرىستەرمەن (ارتىقشىلىقتارمەن) ەكونوميكالىق تۇردە اقتالسا, نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارى ەڭسەرىلەدى دەپ ەسەپتەلەدى. 46. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ ەڭسەرىلۋ دارەجەسىن باعالاۋ كەزىندە ءاربىر قارجى ۇيىمى ءۇشىن توسقاۋىلدىڭ ارتۇرلىلىگىن, ونىڭ ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى سيپاتىن ەسكەرۋ قاجەت. 47. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن تالداۋ جۇمىس ىستەيتىن تۇرعان قارجى ۇيىمدارىنىڭ نارىقتان شىعۋىن, ونىڭ ىشىندە: 1) نارىقتا سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ جانە قارجى ۇيىمىن ساقتاۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى; 2) قىزمەتتى توقتاتۋ نەمەسە ونىڭ باعىتىن وزگەرتۋ جانە ت.ب. ءۇشىن ەلەۋلى قارجى رەسۋرستارىن تارتۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى توسقاۋىلداردى تالداۋدى قامتيدى. 48. قارجى ۇيىمدارى مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىلاس جانە دەڭگەيلەس ينتەگراتسياسىن انىقتاۋ نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ اففيليرلەنگەن تۇلعالارىن تالداۋعا نەگىزدەلەدى. اففيليرلەنۋدى تالداۋ زاڭنىڭ 7-بابىنا سايكەس ايقىندالعان تۇلعالاردىڭ قىزمەتىنە قانداي دا ءبىر دارەجەدە اسەر ەتەتىن ەكونوميكالىق اينالىم سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى م ۇلىكتىك جانە باسقارۋشىلىق تاۋەلدىلىكتى انىقتاۋدى بولجايدى. قارجى ۇيىمدارىنىڭ اففيليرلەنۋىن, تۇلعالار توبىن سايكەستەندىرۋدى تالداۋ نەگىزىندە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتى نارىعىنداعى شوعىرلانۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ ەسەبى ناقتىلانادى, قارجى ۇيىمىنىڭ الەۋەتى نەگىزدەلەدى. 49. قارجى ۇيىمدارىنىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىككە اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور اقپاراتتىڭ بارابارلىعى بولىپ تابىلادى, ول الەۋەتتى كليەنتكە (تۇتىنۋشىعا) كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىن الۋمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەردى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتىمەن بايلانىستى كۇتىلەتىن كiرiستiلiك جانە تاۋەكەلدى باعالاۋ نارىقتى جالپى باعالاۋ مەن وندا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ سيپاتىنا تاۋەلدى بولادى. اقپاراتتىڭ بارا-بارلىعى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن كەزدە اقپارات كوزدەرىنىڭ بولۋىن انىقتاۋ جانە ولاردى كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ ءتۇرلى توپتارىنا قولجەتىمدىلىگى تۇرعىسىنان سارالاۋ, اقپاراتتىڭ ساپاسى مەن ۋاقتىلىعىن باعالاۋ قاجەت. 9. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ 50. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ: 1) قارالاتىن نارىقتىڭ كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ قاي تۇرىنە: باسەكەلەستىك دامىعان نارىققا, باسەكەلەستىك جەتكىلىكسىز دامىعان نارىققا نەمەسە باسەكەلەستىك دامىماعان نارىققا جاتاتىندىعى تۋرالى قورىتىندىنى; 2) قارالاتىن نارىقتا باسەكەلەس ورتانىڭ وزگەرۋ پەرسپەكتيۆالارىنىڭ باعاسىن (وسى ادىستەمەدەگى 1-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىندا كوزدەلگەن جاعدايلاردا); 3) قارالاتىن نارىقتا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جونىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىمداردى (قاجەت بولعان جاعدايدا) قامتيدى. 51. قارالىپ وتىرعان كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ قارجى قىزمەتتەرى نارىقتارىنىڭ
